Układ rozrodczy

Budowa

Na początku przypomnimy sobie krótko budowę żeńskiego układu rozrodczego. Poniższy rysunek przedstawia najważniejsze narządy układu rozrodczego kobiety znajdujące się w podbrzuszu.

[Schemat żeńskiego układu rozrodczego]]

Źródło: Wikimedia Commons

Centrum stanowi macica przypominająca gruszkę. To w niej rozwija się dziecko, jeśli kobieta zajdzie w ciążę. Na górze po prawej i lewej stronie za pomocą jajowodów styka się z dwoma parzystymi jajnikami w kształcie migdałów, gdzie w kolejnych cyklach dojrzewają pęcherzyki zawierające komórki jajowe. U dołu poprzez szyjkę macica łączy się z pochwą, do której wnika męski członek podczas stosunku seksualnego. Niepozorna szyjka macicy jest bardzo ważnym organem dla kobiecej płodności, ponieważ zawiera krypty wydzielające śluz. Pojawia się on kilka dni przed owulacją (uwolnieniem komórki jajowej z jajnika, tzw. jajeczkowaniem) i pozwala plemnikom dotrzeć do jajowodów oraz uzdalnia je do zapłodnienia. W pozostałych dniach cyklu tworzy w szyjce gęsty czop nieprzepuszczalny dla plemników.

Wejście do pochwy znajduje się pomiędzy ujściem cewki moczowej a odbytem. Zewnętrzne narządy płciowe kobiety zwane sromem są przedstawione na poniższym rysunku.

[Rysunek sromu]

Źródło: Wikimedia Commons

Powyżej ujścia cewki moczowej znajduje się łechtaczka (a właściwie jej czubek) - silnie unerwiony organ grający główną rolę w przyjemności seksualnej kobiety. Łechtaczkę oraz ujścia cewki moczowej i pochwy otaczają z lewej i prawej strony dwa fałdy skórne zwane wargami sromowymi mniejszymi (w środku) i większymi (na zewnątrz). U dojrzałej kobiety srom jest porośnięty włosami łonowymi. Z tyłu znajduje się odbyt.

Hormony

Cykl miesiączkowy kobiety zaczyna się krwawieniem (menstruacją, miesiączką, okresem). Zwykle w przeciągu kilku dni (w krótkich cyklach jeszcze podczas miesiączki, w długich znacznie później) zaczyna się wydzielanie dwóch hormonów: FSH (hormonu folikulotropowego) i estrogenów. Pod wpływem FSH w jajniku zaczyna dojrzewać pęcherzyk zawierający komórką jajową, natomiast pod wpływem estrogenów wydziela się śluz. Wskazuje on na przygotowania do owulacji i wydobywa się z krypt szyjki macicy, która w tym czasie otwiera się, mięknie i unosi. Objawy te służą stworzeniu dogodnych warunków do zapłodnienia. Zanik śluzu i zamknięcie szyjki nie zawsze jednak świadczy o jajeczkowaniu, a jedynie o spadku poziomu estrogenów. W nietypowych cyklach organizm może przygotowywać się do owulacji wiele razy. Przed jajeczkowaniem następuje nagły wyrzut LH (hormonu luteinizującego) do krwi, co pobudza pęcherzyk do pęknięcia.

Poniższy rysunek obrazuje przemiany zachodzące w jajniku.

[Schemat cyklicznych zmian w jajniku]

1 - cisza hormonalna podczas miesiączki, 2 - rosnące pęcherzyki, 3 - dojrzały pęcherzyk z komórką jajową, 4 - owulacja, 5 - ciałko żółte, 6 - zanik ciałka żółtego | Źródło: Wikimedia Commons

Gdy pęcherzyk po jajeczkowaniu przemienia się w ciałko żółte i zaczyna wydzielać progesteron, metabolizm kobiety przyśpiesza, by przygotować się do ewentualnej ciąży. Powoduje to wzrost podstawowej temperatury ciała. Nie zawsze jednak świadczy to o uwolnieniu komórki jajowej, a jedynie o wzroście poziomu progesteronu, ponieważ pęcherzyk może go czasem wydzielać tuż przed owulacją lub zluteinizować się, więżąc komórkę wewnątrz (jest to tzw. LUF). Wysoki poziom progesteronu uniemożliwia kolejne jajeczkowanie. Podsumowując: śluz (oraz szyjka jako objaw pomocniczy) świadczy o przygotowaniach do owulacji, a temperatura ją potwierdza.

Dowiedz się więcej: Czy wzrost temperatury zawsze świadczy o owulacji?

Poniższa infografika przedstawia podstawowe przemiany hormonalne podczas cyklu miesiączkowego i ich wpływ na kobiecy organizm.

[Infografika - cykl miesiączkowy]

Fazy cyklu

Cykl miesiączkowy można więc podzielić na 2 fazy:

  1. Fazę folikularną, podczas której:

    • wydziela się FSH powodujący dojrzewanie pęcherzyka z komórką jajową w jajniku,
    • wydzielają się estrogeny wpływające na produkcję śluzu szyjkowego i zmiany szyjki macicy (otwieranie się, mięknięcie i unoszenie się),
    • na koniec następuje wyrzut LH do krwi, co skutkuje pęknięciem pęcherzyka i uwolnieniem komórki jajowej do jajowodu (owulacją, jajeczkowaniem).
  2. Fazę lutealną, podczas której:

    • pęknięty pęcherzyk zmienia się w ciałko żółte wydzielające progesteron, co uniemożliwia kolejną owulację i powoduje podwyższenie podstawowej temperatury ciała przez ok. dwa tygodnie;
    • endometrium (tkanka wewnątrz macicy) znacząco się pogrubia, aby przygotować się na przyjęcie (zagnieżdżenie, implantację) zarodka.

W praktyce w metodach naturalnego planowania rodziny (NPR) wyróżnia się 3 fazy cyklu:

  1. Fazę niepłodności przedowulacyjnej (względnej), podczas której:

    • panuje początkowa cisza hormonalna, bo FSH i estrogeny są na niskim poziomie,
    • brak objawów płodności,
    • poczęcie jest mało prawdopodobne.
  2. Fazę płodną, podczas której:

    • FSH stymuluje dojrzewanie pęcherzyka w jajniku,
    • wydzielają się estrogeny wpływające na produkcję śluzu szyjkowego i zmiany szyjki macicy (mięknięcie, skrócenie się i otwarcie),
    • po kilku dniach następuje wyrzut LH do krwi, co skutkuje pęknięciem pęcherzyka i jajeczkowaniem,
    • pęknięty pęcherzyk zmienia się w ciałko żółte wydzielające progesteron, co powoduje wzrost podstawowej temperatury ciała,
    • szanse na poczęcie są wysokie.
  3. Fazę niepłodności poowulacyjnej (bezwzględnej), podczas której:

    • wydziela się progesteron podtrzymujący podwyższoną podstawową temperaturę ciała,
    • brak objawów płodności,
    • poczęcie jest praktycznie niemożliwe.

Poniższa grafika pokazuje ten podział na tzw. kole cyklu.

[Rysunek koła cyklu]

Zapłodnienie

Komórka jajowa po owulacji żyje ok. 12 godzin, więc gdyby płodność zależała wyłącznie od kobiety, zajście w ciążę byłoby możliwe tylko w jednym dniu cyklu. W rzeczywistości ten okres jest dłuższy dzięki plemnikom, które przeżywają przeciętnie 2-4 dni w sprzyjających warunkach, gdy szyjka macicy wydziela śluz zmieniający kwaśne, zabójcze dla plemników środowisko pochwy na zasadowe. Bez śluzu plemniki giną maksymalnie po kilku godzinach. Niektóre pary są trochę bardziej płodne od większości i w ich przypadku nasienie wytrzymuje 3-5 dni w drogach rodnych kobiety. W badaniach opisano również pojedyncze przypadki plemników żyjących 7 dni.

Do zapłodnienia są więc potrzebne 3 rzeczy: komórka jajowa, plemnik oraz śluz szyjkowy. Ten nie tylko pomaga plemnikom przeżyć kilka dni w oczekiwaniu na owulację, ale również tworzy dla nich "autostradę" przez szyjkę macicy, selekcjonuje je, więżąc w sobie mniej sprawne komórki, a także uzdalnia je do zapłodnienia (jest to tzw. proces kapacytacji). Dlatego śluz jest niezwykle ważnym objawem płodności.

Poniższy rysunek przedstawia przebieg poczęcia.

[Schemat przebiegu poczęcia]

Źródło: Wikimedia Commons

Zapłodnienie polega na wniknięciu plemnika do komórki jajowej. Po kilku godzinach proces łączenia się materiałów genetycznych obu komórek dobiega końca, tworząc nowy, unikalny organizm zwany zygotą. Następuje wtedy jej pierwszy podział - a po nim kolejne. Jajowód przesuwa ją w stronę macicy. Gdy tam dociera, jest wielokomórkowym zarodkiem - blastocystą i zagnieżdża się w ścianie macicy. Nie jest więc prawdą, że zagnieżdża się "zapłodnione jajo". Z części komórek wykształca się łożysko, które następnie poprzez pępowinę odżywia nienarodzone dziecko. Zarodek po kilku tygodniach staje się płodem i rodzi się po ok. 266 dniach od zapłodnienia.

Źródła

  1. Rozpoznawanie płodności, red. Michał Troszyński, wyd. 3 poprawione i uzupełnione, PSNNPR, Warszawa 2009, s. 17-31, 59-70.
  2. Sztuka Naturalnego Planowania Rodziny. Kurs podstawowy, LMM, Zalesie Górne 2011, s. 16-22, 29, 35.
  3. Evelyn L. Billings, John J. Billings, Maurice Catarnich, Atlas Metody Owulacji Billingsa. Obraz śluzu w czasie płodności i niepłodności, tłum. Ewa Małolepsza, wyd. 5 uzupełnione, Pallottinum, Poznań 1998, s. 14-18.
  4. Geraldine Matus, Justisse Method: Fertility Awareness and Body Literacy: A User’s Guide, wyd. poprawione, Justisse-Healthworks for Women, Edmonton 2009, s. 4-14.
  5. Elizabeth Raith, Petra Frank, Günter Freundl, Naturalne metody planowania rodziny. Poradnik medyczny, tłum. Piotr Bruszewski, Andrzej Klejewski, wyd. 1, Springer PWN, Warszawa 1997, s. 30-41.
  6. Josef Rötzer, Ja i mój cykl, tłum. Klaudia Kosmala, Elżbieta Wójcik, INER, Warszawa 2007, s. 293-304.
  7. Josef Rötzer, Sztuka planowania rodziny, tłum. Klaudia Kosmala, Elżbieta Wójcik, wyd. 4, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2005, s. 46-54.